Quick Summary
आजको डिजिटल युगमा हामीले सूचनाहरूको विशाल सागरमा डुब्न बाध्य छौं। तर यो सागरमा कति सत्य र कति भ्रम मिश्रित छन् भन्ने पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ। यो लेखले हामीलाई खोजी गर्ने विभिन्न तरिकाहरू सिकाउँछ। जब तपाईं कुनै खबर पढ्नुहुन्छ, त्यो वास्तविक छ कि होइन भनेर छानबिन गर्न सिक्नुहोस्। सही जानकारीले मात्र हाम्रो समाजलाई अगाडि बढाउँछ, गलत सूचना चाहिँ पछि फर्केर गल्ती गराउँछ। यी सरल तरिकाहरूले तपाईंलाई डिजिटल दुनियाँमा सुरक्षित राख्न मद्दत पुर्याउनेछन्।
डिजिटल सूचना युगमा भ्रम र तथ्यको भेद कसरी गर्ने?
स्वागत छ तपाईं सबैलाई KhulaPost.com मा। आजको यो डिजिटल युगमा हरेक जानकारी हाम्रो हातमा छ, मोबाइल स्क्रिनमा पनि छ। तर तपाईँलाई थाहा छ कि यो जानकारीको एउटा ठूलो हिस्सा नै गलत हुन सक्छ। हामी सबैले फेसबुक, व्हाट्सएप र इन्स्टाग्राममा यी हल्लाहरू सुनेका छौं होला। अनि त्यो कुराले नेपालको समाजलाई कति गहिरो रूपमा असर पनि पार्छ।
अहिलेको समयमा हामीले एउटा ठूलो चुनौतीसँग जुधिरहेका छौं। त्यो हो सही सूचना र गलत सूचनाको यो युद्ध। तपाईंले कुनै पनि कुरालाई सजिलै विश्वास गर्नुहुन्न होला भन्ने आशा छ मलाई। तर यो गतिको डिजिटल दुनियाँमा त्यो सजग हुनु जरुरी हुन्छ। तपाईंले एउटा गलत शेयर गरेको मात्रै त्यसको ठूलो असर समुदायमा पर्न सक्छ।
यो विषय किन तपाईंको लागि महत्त्वपूर्ण छ?
नेपालीहरूको लागि यो विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु पर्छ। हामीले यहाँ ग्रामीण भेगदेखि काठमाडौँसम्म हरेक ठाउँमा सुन्ने कुराहरू छन्। तीमध्ये धेरै जसो गलत सूचनाको शिकार हुन्छन्। राजनीतिक कुरा होस् वा स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतावनी, यी सबैमा हल्ला फैलाउने प्रयास हुन्छ। यो गलत सूचनाले गर्दा हाम्रो मानसिक शान्ति र स्वास्थ्य दुवै बिग्रन सक्छन्।
सोच्नुहोस् त, यदि कुनै स्वास्थ्य सम्बन्धी कुरा गलत छ र तपाईंले त्यसैमा विश्वास गर्नुभयो भने के हुन्छ? यसको असर त गम्भीर हुन सक्छ। त्यसैले यो जानकारी तपाईँको लागि एउटा बुझ्नुपर्ने सिकाइ हो। सूचना प्राप्तिको यो शक्ति हाम्रो हातमा छ, त्यसैले यसको प्रयोग पनि बुद्धिमानीसँग गर्नुपर्छ।
यो तपाईँको लागि के बुझ्नुपर्छ?
धेरैले एउटै कुरालाई सानो रूपमा लिन्छन्। उनीहरू भन्छन्, “मैले त साथीबाट सुनेको हुँ।” तर सूचनाको यो श्रृंखलामा तपाईं अन्तिम बिन्दु हुनुहुन्छ। सबै कुराहरूको सुरुवात त एउटा क्लिक वा एक भ्वाइस नोटबाटै हुन्छ। त्यसैले तपाईंको यो अन्तिम बिन्दुमा फिल्टर गर्नु नै हाम्रो जिम्मेवारी हो।
सूचनालाई दुई मुख्य भागमा बाँड्न सकिन्छ। एउटा हो misinformation, जसलाई गल्तीले छरिएको जानकारी भनिन्छ। अर्को हो disinformation, जुन चाहिँ जानीजानी गलत बनाएर फैलाइएको हुन्छ। यो पछिल्लो वाला नै सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ किनकि यसमा खराब मनसाय हुने गर्छ। तपाईंले यो दुई फरकलाई बुझ्नुभयो भने आधा जंगले पार गरिसक्नुहुन्छ।
- Misinformation तब हुन्छ जब कसैले गल्ती गर्छ र त्यसलाई साझा गर्छ। यो अनजानेमा हुने गल्ती हो।
- Disinformation तब हुन्छ जब कसैले जान्दछ कि यो गलत छ, तर पनि त्यसलाई फैलाउँछ। यहाँ खराब मनसाय हुन्छ।
यो बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ किनभने, तपाईंको गल्तीले पनि त्यो disinformation नै बन्न सक्छ। हामी सबै टेक्नोलोजीका प्रयोगकर्ता हौं, तर त्यसको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु नै हाम्रो धर्म हो। गलत कुरालाई ‘होइन’ भन्न सिक्नु पनि एउटा ठूलो साहस हो।
जाँच गर्ने व्यावहारिक तरिकाहरू
त्यसो भए टोही कसरी गर्ने? यो कुरा सिक्नुपर्छ कि सबै सूचनामा प्रश्न सोध्ने बानी बसाल्नुहोस्। यो सधैँ ‘यो सत्य हो कि होइन’ भन्ने प्रश्नले सुरु हुन्छ। आफैंलाई छानाका रूपमा प्रयोग गर्नुहोस् र सूचनालाई त्यो छान्ने प्रक्रियाबाटै गोजात गर्नुहोस्। यो एउटा खोजी गर्ने यात्रा हो, न कि केवल पढ्ने काम मात्र हो।
- स्रोत हेर्नुहोस् न कि त्यो कहाँबाट आयो। कुनै पनि खबरको त्यो पहिलो पेज नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि कसैले कहिल्यै पनि आफ्नो स्रोत नबताएको भने त्यसलाई शङ्का गर्नु नै बुद्धिमानी हो।
- लेखक को हो र उसको पृष्ठभूमि के छ यो पनि हेर्नुहोस्। त्यो व्यक्तिले कुन विषयमा लेख्न योग्य हुन्छ, यस्तो पृष्ठभूमि हुनुपर्छ। यदि कुनै अज्ञात व्यक्तिले ठूलो राजनीतिक घटनाको बारेमा लेख्दै छ भने सावधानी अपनाउनुहोस्।
- शीर्षकले नै सबै कुरा भनिदैन। त्यसैले तपाईंले हेडलाइन हेरेपछि तुरुन्त निष्कर्षमा पुग्न खोज्नु हुँदैन। शीर्षकहरूलाई प्रायः क्लिक बिट्स बनाइएको हुन्छ, जसले तपाईंलाई आकर्षित गरोस्। त्यसैले पूरै लेख पढ्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो हो।
- भावनाको कि शिकार हुनुहुँदैन। यदि कुनै खबरले तपाईंलाई एकदमै रिस, डर वा अत्यधिक खुसी गराउँदै छ भने सावधान हुनुहोस्। गलत सूचनाहरू प्रायः यी नै तीव्र भावनाहरू जागृत गर्न खोज्छन्।
यो कुरा बुझ्नुहोस् कि भावना र तथ्य दुई फरक चीज हुन्। तपाईंले आफ्नो रिसलाई यो खबरको कारण बनाउनु हुँदैन, बरु त्यसको सत्यता पत्ता लगाउन प्रयोग गर्नुहोस्। यो एउटा प्रयोगशालामा हुने काम हो, जहाँ सबै कुरालाई परीक्षण गर्नुपर्छ।
- पुनः खोज्नुहोस् त्यो कुरा। तपाईंले जुन पनि खबर पढ्नुभयो, त्यसैलाई अर्को ठाउँमा खोजेर हेर्नुहोस्। के यो कुरा पहिलेदेखि नै अन्य विश्वसनीय सञ्चार माध्यमहरूले पनि भनेका छन्? यदि कुनै कुरा नयाँ र अज्ञात छ भने यो शङ्कास्पद हुन सक्छ।
- छवि वा भिडियोको गहिराइमा हेर्नुहोस्। प्रायः गलत सूचनाहरू पुराना फोटो वा भिडियोलाई नयाँ सन्दर्भमा प्रयोग गर्छन्। त्यसैले तपाईंले ती फोटोहरू कहाँ र कहिले खिचिएको हो भनेर पत्ता लगाउनुपर्छ। यो एकदमै महत्त्वपूर्ण छ।
- खोजी गर्नुहोस् कि यसमा कस्तो पूर्वाग्रह (bias) छ। हरेक सञ्चार माध्यमको आफ्नो एउटा दृष्टिकोण हुन्छ, तर के यो दृष्टिकोणले नै पूर्ण सत्य भन्दैछ? तपाईंले त्यो माध्यमको इन्ट्रेस्ट र उनैका विचारहरू बुझ्नुपर्छ।
नेपाली सन्दर्भमा यसको असर
नेपालमा यी भ्रमहरूले हाम्रो समुदाय र राष्ट्रिय कुराहरूलाई गहिरो असर पुर्याउँछन्। हामीले धेरै बार राजनीतिक घटनाहरूको बारेमा अनगिन्ती हल्ला सुनिन्छ। यस्ता अस्थिर सूचनाहरूले गर्दा महत्त्वपूर्ण निर्णय लिनमा ढिलाइ हुन्छ। नागरिकको रूपमा हाम्रो यो निर्णय गर्ने क्षमता नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो हतियार हो।
उदाहरणका लागि, स्वास्थ्य सम्बन्धी कुराहरू। कुनै नयाँ बिमारीको बारेमा गलत सूचना फैलियो भने समुदायले तुरुन्तै डर र त्रासको घेरामा आउँछ। यो गलत सूचनाले गर्दा उपचार टोकाइमा पनि असर पार्न सक्छ। त्यसैले सबै कुरा सरकारी निकाय वा स्थापित स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट मात्र लिनुपर्छ।
- सामाजिक सद्चयको कुरा पनि गम्भीर हुन्छ। गलत फोटो वा भिडियो प्रयोग गरेर विभिन्न समुदायहरूलाई अनावश्यक रूपमा बाँड्ने प्रयास गरिन्छ। यस्तो कुराले हाम्रो एकता र सद्चयलाई नै हल्लाउँछ।
- आर्थिक कारोबारमा पनि यसको असर पर्छ। कुनै एउटा सामान बजारबाट हट्दै छ भनी गलत हल्ला फैलाउँदा त्यसको मूल्यमा अचानक उतारचढाव आउन सक्छ। यो सबै अफवाह र गलत जानकारीको सिकार हुन्छन्।
- तर अन्तिम कुरा, तपाईंले एउटा सकारात्मक भूमिका पनि खेल्न सक्नुहुन्छ। यदि तपाईँलाई कुनै कुराको शङ्का छ भने, त्यसलाई शेयर गर्नुभन्दा पनि तथ्य खोजी गर्ने काम गर्नुहोस्। यो नै सबैभन्दा ठूलो नागरिक कर्तव्य हो।
परीक्षणका लागि उपयोगी साधनहरू
यो सबै आफैं अनुसन्धान गर्नु गाह्रो लाग्न सक्छ। तर खुसीको कुरा के हो भने, हामीसँग यस्ता उपकरण र वेबसाइटहरू छन् जसले हाम्रो खोजीलाई सजिलो बनाउँछन्। यी सबै साधनहरूको प्रयोग निःशुल्क छ र तपाईंले घरमै बसेर पनि यो गर्न सक्नुहुन्छ। यी साधनेहरूलाई प्रयोग गर्नु नै आधुनिक नागरिकको लक्षण हो।
- गुगलको इमेज सर्च निकै शक्तिशाली हुन्छ। यदि तपाईंलाई कुनै फोटो वा चित्र वास्तविक हो कि होइन भनेर शङ्का छ भने, त्यो इमेज गुगलमा अपलोड गर्नुहोस्। यसले तपाईंलाई पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ कि यो फोटो कहाँ र कहिले प्रयोग भएको थियो। यो तरिकाले पुरानो कुरालाई नयाँ रूप दिनेहरू पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ।
- फैक्ट चेक वेबसाइटहरूको प्रयोग गर्नुहोस्। नेपालमा पनि केही विश्वसनीय संगठनहरू छन् जसले तथ्य जाँच गर्ने काम गरिरहेका छन्। तपाईंले यो वेबसाइटमा कुराको मुख्य बिन्दु हाल्नु भयो भने उनीहरूले त्यसको गहिरो छानबिन गरेर जवाफ दिन्छन्।
- सोर्स कोलनम प्रयोग गर्नुहोस्। जब तपाईं कुनै लेख पढ्नुहुन्छ, त्यसको अन्तिममा ‘स्रोत’ नामक एउटा सानो भाग हुन्छ। यदि त्यो स्रोत नभए भनी त्यसलाई अविश्वासको दृष्टिले हेर्नुहोस्। यो पनि एउटा गहिरो खोजी गर्ने बानी हो।
अन्त्यमा भन्न चाहन्छु कि यी सबै प्रविधिहरूले हाम्रो खोजीलाई गति दिन्छन्। तपाईंले स्मार्टफोन नै त्यो सबभन्दा शक्तिशाली उपकरण हो जुन तपाईँको हातमा छ। यसलाई सही तरिकाले चलाउनु नै हाम्रो यो डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो सफलता हुनेछ।
अन्तिम कुरा मेरो तर्फबाट
यो एउटा लामो यात्रा हो, र यो सिकाइ निरन्तर चल्दै जान्छ। हामी सबैलाई यो नयाँ डिजिटल आयाममा सिक्नुपर्छ। तपाईंले कुनै पनि कुरा शेयर गर्नु अघि एक मिनेट रोक्नुहोस्। त्यो एउटा मिनेटले तपाईंको र तपाईँको समुदायको ठूलो भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ। यो एउटा सानो तर गहिरो सोचको कि urmă पनि हो।
हामी सबै नागरिकको रूपमा यो दायित्व हाम्रो हो। सूचनालाई फिल्टर गर्ने र त्यसैलाई शुद्ध बनाएर प्रवाह गर्ने जिम्मेवारी पनि हामीले नै लिनुपर्छ। तपाईंको सचेत गल्ती र सचेत निर्णयले नै यो डिजिटल युगलाई अगाडि बढाउनेछ। आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यो जिम्मेवारी उठाऔँ र सत्यको खोजी गरौँ। तपाईंहरूको सचेत सहभागिता हाम्रो लागि सबैभन्दा ठूलो हौसला हो। धन्यवाद साथीहरू, यो डिजिटल यात्रामा साथ दिएकोमा।
Follow KhulaPost.com for more tech tips and digital literacy guides.
